Zadar 2026: archeologia podwodna i ochrona wraków

Co powinien zrobić nurek, gdy znajdzie nieznany wrak albo fragment ceramiki na dnie? To nie tylko kwestia ciekawości i dobrego zdjęcia. Takie odkrycie może być częścią większej historii, której znaczenie zniknie, jeśli ktoś bez dokumentacji przemieści przedmiot. Od 28 do 30 października 2026 r. w chorwackim Zadarze odbywa się konferencja ICOM ICMAH „Exploring the Depths”, poświęcona właśnie badaniu, ochronie i udostępnianiu podwodnego dziedzictwa. To wydarzenie nie jest konferencją wyłącznie dla archeologów: jego program stawia również pytania ważne dla nurków rekreacyjnych, instruktorów i organizatorów wypraw wrakowych.

Dlaczego Zadar stał się centrum dyskusji o podwodnych zabytkach?

Według komunikatu Muzeum Archeologicznego w Zadarze z 21 października w spotkaniu zaplanowano udział ponad 40 prelegentów z 26 krajów. Gospodarzem jest Uniwersytet w Zadarze, a w organizację zaangażowały się m.in. Międzynarodowe Centrum Archeologii Podwodnej (ICUA), ICOM ICMAH, ICOM Croatia, Muzeum Antycznego Szkła oraz instytucje badawcze z Chorwacji i Francji. To pierwsza edycja dorocznej konferencji tego komitetu ICOM organizowana w Chorwacji.

Program obejmuje cały proces pracy z podwodnym zabytkiem: od rozpoznania i udokumentowania stanowiska, przez konserwację, po zaprezentowanie wyników w muzeum. Wśród wskazanych przez organizatorów tematów są zmiany środowiska morskiego, przeciwdziałanie rabunkowi stanowisk, nowe technologie dokumentacyjne i edukacja odbiorców. Dla osób nurkujących jest to ważny sygnał: wrak może być atrakcyjnym celem wycieczki, ale równocześnie obiektem badań i miejscem wymagającym ochrony.

Uczestnicy mają także odwiedzić centrum edukacyjno-prezentacyjne św. Mikołaja i ekspozycję o podwodnym dziedzictwie Dalmacji. Na 30 października zaplanowano warsztat poświęcony roli sportów wodnych w ochronie archeologii podwodnej. W programie przewidziano również opcjonalne aktywności terenowe, zależne od warunków i organizacji. Nie należy mylić tych punktów programu z powszechnie dostępnymi nurkowaniami bez ograniczeń.

Od znaleziska do wiedzy: dlaczego kontekst jest ważniejszy niż pamiątka?

Wyobraźmy sobie kilka amfor leżących obok fragmentów drewnianego poszycia. Dla przypadkowego obserwatora to efektowny widok. Dla archeologa liczą się również wzajemne położenie przedmiotów, warstwy osadów, stan drewna i otoczenie stanowiska. Przesunięcie pojedynczego elementu bez pomiarów może utrudnić interpretację całego obiektu.

Z tego powodu UNESCO, opisując zasady Konwencji z 2001 r. o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego, wskazuje ochronę in situ, czyli pozostawienie zabytku na miejscu, jako preferowaną opcję. Nie oznacza to, że niczego nigdy nie wolno wydobyć. Oznacza, że ingerencja musi być uzasadniona celami badawczymi lub ochronnymi i prowadzona w odpowiednich warunkach. Konserwacja przedmiotu po wynurzeniu bywa skomplikowana; szczególnie drewno, metal i inne materiały długo pozostające pod wodą wymagają specjalistycznego postępowania.

UNESCO zwraca też uwagę na ryzyko komercyjnego wykorzystywania i rozpraszania zabytków. Wrak to nie magazyn suwenirów, a jego wartość historyczna nie musi odpowiadać wartości pieniężnej pojedynczego elementu. Dobry materiał fotograficzny lub fotogrametryczny, zapisany z lokalizacją i warunkami obserwacji, może dać badaczom więcej niż przedmiot zabrany do domu.

Co konkretnie może zrobić nurek na wraku?

Praktyczne zasady są proste, choć ich realizacja wymaga dyscypliny. Przed wejściem do wody warto ustalić, czy miejsce jest objęte ochroną, czy wymagane jest zezwolenie i czy organizator zapewnia bezpieczny sposób poruszania się wokół obiektu. Na stanowisku należy unikać dotykania, podnoszenia lub przemieszczania elementów oraz ograniczać kontakt płetw i sprzętu z dnem. Nawet niewielki ruch może wzbudzić osad i zmniejszyć widoczność, a przypadkowe uderzenie może uszkodzić kruchą strukturę.

Jeśli zauważymy coś potencjalnie historycznego, sensownym pierwszym krokiem jest spokojna dokumentacja: fotografie z szerszego planu i detali, orientacyjne dane o położeniu, głębokości i otoczeniu oraz zapis czasu obserwacji. Takie informacje należy przekazać właściwym służbom lub instytucji odpowiedzialnej za dziedzictwo. Nie należy publikować dokładnych współrzędnych wrażliwego, niechronionego stanowiska ani samodzielnie podejmować prac wydobywczych.

To podejście jest zgodne z opracowanym pod auspicjami UNESCO kodeksem etycznym dla nurkowania na chronionych stanowiskach. Zasada jest czytelna: oglądaj, dokumentuj, zgłaszaj, ale nie zabieraj. Osoby zainteresowane dalszym rozwojem umiejętności mogą skorzystać z naszego przewodnika po nurkowaniu wrakowym, pamiętając, że kwalifikacje do nurkowania przy wrakach nie zastępują uprawnień do prowadzenia badań archeologicznych.

Nowe technologie: więcej danych, nie więcej ingerencji

Współczesna archeologia podwodna korzysta z rozwiązań dobrze znanych bardziej zaawansowanym ekipom nurkowym: sonarów, dokumentacji fotograficznej, fotogrametrii i cyfrowych modeli przestrzennych. Każda z tych metod odpowiada na inne pytanie. Sonar pomaga rozpoznać kształt dna lub wskazać potencjalny obiekt; zdjęcia i modele 3D pozwalają odtworzyć szczegóły konstrukcji i porównywać ich stan w kolejnych latach.

Żadna technologia nie zwalnia jednak z interpretacji. Cień sonarowy nie jest automatycznie wrakiem, a ładny model 3D nie mówi sam z siebie, kiedy zbudowano statek ani co przewoził. Potrzebne są źródła archiwalne, pomiary, wiedza o materiałach i ostrożność w przedstawianiu wniosków. Właśnie połączenie techniki z konserwacją i popularyzacją wiedzy jest jednym z motywów zadarskiego spotkania.

Jest to też praktyczna wskazówka dla fotografów: zamiast koncentrować się wyłącznie na spektakularnym kadrze, warto wykonać serię ujęć pokazujących wzajemne położenie elementów i skalę obiektu. Fotografowanie nigdy nie powinno odbywać się kosztem pływalności lub bezpieczeństwa partnera.

Polski kontekst: Bałtyk, jeziora i nowe możliwości badań

Temat ma bezpośredni związek z Polską. W Bałtyku znajdują się wraki różnych epok, a pod powierzchnią jezior i rzek mogą spoczywać pozostałości dawnych osad, przepraw czy jednostek pływających. Zmienna widoczność, osady i specyficzne warunki środowiskowe wymagają odpowiedniej techniki i organizacji pracy. Dlatego przygotowanie do nurkowania w polskich wodach ma znaczenie nie tylko dla komfortu, lecz także dla ochrony obiektów znajdujących się na dnie.

Dobrym przykładem rozwoju zaplecza naukowego jest „Copernicana”, nowa jednostka Centrum Archeologii Podwodnej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, opisana przez uczelnię 4 września 2026 r. To mobilna platforma do badań hydrograficznych i prac nurkowych, która ma wspierać projekty na jeziorach, rzekach i wodach przybrzeżnych. UMK podkreśla też współpracę z partnerami zagranicznymi, w tym ośrodkiem UNESCO w Zadarze.

Takie przedsięwzięcia pokazują, że przyszłość badań podwodnych nie polega wyłącznie na odkrywaniu kolejnych wraków. Równie ważne jest dokładne opisanie znanych stanowisk, kontrolowanie ich stanu i udostępnianie wyników bez narażania obiektów na zniszczenie.

Czy warto nurkować archeologicznie w Chorwacji?

Chorwacja przyciąga nurków przejrzystą wodą i śladami historii żeglugi Adriatyku. Nie oznacza to jednak, że każde stanowisko można odwiedzić samodzielnie. W zapowiedziach zadarskiego wydarzenia podkreślono możliwość zajęć w rejonie wyspy Pag, lecz udział zależy od kwalifikacji, lokalnych zasad i warunków. Planując wyjazd, warto wybrać legalnie działającego operatora, uzyskać potwierdzenie dostępu do stanowiska i stosować się do instrukcji przewodników.

Osobom planującym pierwszą wyprawę nad Adriatyk przyda się także nasz materiał o nurkowaniu w Chorwacji. Niezależnie od lokalizacji dobrym nawykiem jest przygotowanie planu awaryjnego, ustalenie zasad komunikacji z partnerem i przeprowadzenie kontroli sprzętu zgodnie z zasadami bezpiecznego planowania nurkowań.

Co wynika z konferencji dla zwykłego nurka?

Najważniejsza lekcja nie wymaga specjalistycznego sonaru. Pod wodą obserwujemy środowisko i historię, które nie należą do nas. Możemy pomóc w ich poznawaniu — dokumentując, respektując ograniczenia, wspierając badaczy i ucząc innych, dlaczego pozostawienie przedmiotów na miejscu jest częścią odpowiedzialnego nurkowania. To ważne zarówno w Chorwacji, jak i nad polskim jeziorem.

Na dzień 30 października 2026 r. dostępne oficjalne materiały potwierdzają program i organizację konferencji, ale nie uzasadniają jeszcze podawania jej ostatecznych rekomendacji jako przyjętych ustaleń. Gdy organizatorzy opublikują podsumowanie, będzie można ocenić, jakie praktyczne rozwiązania zaproponowali uczestnicy.

FAQ

Czy nurek rekreacyjny może zabrać przedmiot znaleziony na historycznym wraku?

Nie należy tego robić. Ochrona zabytków zależy od przepisów właściwych dla danego kraju i miejsca, a wyjmowanie przedmiotu pozbawia go kontekstu archeologicznego. Zamiast zabierać znalezisko, trzeba je udokumentować i zgłosić odpowiednim instytucjom.

Czy nurkowanie wrakowe jest tym samym co archeologia podwodna?

Nie. Nurkowanie wrakowe jest aktywnością nurkową wymagającą dostosowania technik i procedur do warunków. Archeologia podwodna obejmuje badania naukowe, dokumentację, interpretację i ochronę dziedzictwa, często wymagające odrębnych zgód i kwalifikacji.

Czy w Zadarze można nurkować na stanowiskach archeologicznych?

W regionie istnieją stanowiska udostępniane w określonych warunkach. Nie należy zakładać swobodnego dostępu: przed planowanym nurkowaniem trzeba sprawdzić obowiązujące zasady, wymagane uprawnienia oraz dostępność lokalnego operatora.

Dlaczego UNESCO preferuje zachowanie zabytków na dnie?

Wydobywanie może naruszyć kontekst znaleziska i wywołać konieczność kosztownej konserwacji. Ochrona in situ pozwala często zachować obiekt i jego otoczenie do dalszych badań, choć w uzasadnionych przypadkach wydobycie jest możliwe.

Źródła

• Archaeological Museum in Zadar – Zadar to Host ICOM ICMAH Annual Conference 2026, komunikat z 21 października 2026 r.
• ICOM Deutschland – ICOM ICMAH Annual Conference 2026, zapowiedź i program, 28 września 2026 r.
• International Centre for Underwater Archaeology in Zadar – 2026 International Conferences, informacja organizatora.
• UNESCO – Principles of the 2001 Convention, zasady ochrony podwodnego dziedzictwa kulturowego.
• UNESCO – Code of Ethics for Diving on Underwater Cultural Heritage Sites, wskazówki etyczne dla nurków.
• UMK, Centrum Archeologii Podwodnej – Copernicana, 4 września 2026 r.

Zdjęcie wyróżniające: NOAA / Unsplash, fotografia ilustracyjna nurka przy wraku USS Macaw. Nie przedstawia wydarzeń w Zadarze.